Nynorsksenteret takkar for høvet til å delta i høyringa om forenklingar i forskrifter om rammeplanane. Det viktigaste innspelet vårt er at rammeplanane må sikra at lærarutdanningane gjev lærarstudentane den nynorskkompetansen dei treng som lærarar. Elevar treng lærarar som har god nynorskkompetanse for å bli trygge språkbrukarar, anten dei har nynorsk som hovudmål eller som sidemål.
Om Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa
Nynorsksenteret er eit ressurssenter for nynorsk i skulen og barnehagen, og me arbeider for god nynorskopplæring for alle. Senteret skal også vera rådgjevar for dei nasjonale utdanningsstyresmaktene. Lærarutdanningane er svært viktige for at nynorskopplæringa skal vera god for alle.
Nynorsk i lærarutdanningane
Overordna del av læreplanen peikar på at opplæringa skal sikra at elevane blir trygge språkbrukarar, at dei utviklar den språklege identiteten sin, og at dei kan bruka språk for å tenkja, skapa meining, kommunisera og knyta band til andre. For å oppnå slik kompetanse er ein avhengig av kompetente lærarar som meistrar både nynorsk og bokmål. Då er ein igjen avhengig av ei lærarutdanning som gjev lærarane den kompetansen, uavhengig av kva for type lærarutdanning ein gjennomfører.
Elevar som går på skule i ein skulekrins med nynorsk som hovudmål, har rett på å få opplæring på nynorsk i eiga gruppe og i alle fag frå 1.–7. klasse. Opplæringslova som vart vedteken 2. juni 2023 og trer i kraft frå skuleåret 24/25, utvidar retten til å få opplæring i eiga gruppe på eige språk i alle fag til å gjelde ut grunnskulen. Det vil seia at det er svært mange elevar som har rett til å få opplæring på nynorsk i alle fag, noko som òg krev at alle lærarar har kompetanse til å gje elevane den opplæringa dei har krav på.
Alle lærarar kjem til å møta elevar som skal læra nynorsk, anten som sidemål eller hovudmål. Det er difor viktig at lærarane har god språkkompetanse i begge skriftspråka. Lærarutdanningane har eit ansvar for å sørgja for at lærarstudentane har denne kompetansen når dei kjem ut i skulen. Lærarutdanningane kan ikkje gå ut frå at studentane har fått tilfredsstillande nynorskkompetanse gjennom åra på vidaregåande.
Lærarutdanningane utdannar lærarar for heile landet, og det må utdanningane spegla. Dette er ein sentral arena der ein kan modellera for komande lærarar korleis ein kan gje elevane ei god og tverrfagleg opplæring på begge skriftspråka i alle fag.
Rammeplanane for lærarutdanningane er eit viktig verktøy for å sikra at lærarar vert kompetente til å jobba kvar som helst i landet, anten det er i eit nynorsk- eller bokmålsområde. I fleire av rammeplanane for dei ulike lærarutdanningane finn me eit kompetansekrav som seier noko om kva for kompetanse studentane skal oppnå av ferdigheiter i nynorsk i løpet av studiet. I nokre av rammeplanane er det også peika på at studieplanane må seia korleis studentane skal oppnå slik kompetanse. Fleire studiar viser til at forskriftsformuleringane er viktig for at studentane ved dei ulike studiestadane faktisk får opplæring i nynorsk og nynorskdidaktikk i løpet av utdanninga si (t.d. Nordal, 2004; Jegteberg & Budal, 2021).
Barnehagelærarutdanninga
Rammeplan for barnehagen seier at dei eldste borna skal få oppleva at det er ein samanheng mellom barnehagen og skulen. Barnehagen skal leggja til rette for at dei eldste borna har med seg erfaringar, kunnskap og ferdigheiter som kan gje dei eit godt grunnlag og god motivasjon for å byrja på skulen, og bidra til at borna kan møta skulen med nysgjerrigheit og tru på eigne evner.
For at born som bur i nynorskområde, skal verta trygge nynorskbrukarar, er det viktig at dei får variert og god skriftspråkstimulering på nynorsk. Dette arbeidet bør vere ein del av bornas kvardag frå dei tek til i barnehagen, og det bør leggjast ekstra vekt på det i arbeidet med overgangen mellom barnehage og skule. Aktivitetane er leikprega og varierte og stimulerer talespråket i tillegg til at borna blir kjende med kva skrift er og kan brukast til. Slik bidreg barnehagen til å leggja eit trygt og godt grunnlag for den fyrste lese- og skriveopplæringa i skulen.
I dag er ofte det at borna skal vidare inn i skulesystemet og læra ulike skriftspråk ikkje tematisert i barnehagesamanheng. Det gjer at mange born som skal bli nynorskelevar, ikkje får den språklege førebuinga borna som skal bli bokmålselevar får. Då stiller dei ikkje likt på startstreken ved skulestart.
I forskrift om rammeplan for barnehagelærarutdanning er det krav til studentane om at dei skal meistra nynorsk på ein kvalifisert måte i profesjonssamanheng. Då er det viktig at skriftspråkstimulering er ein del av barnehagelærarutdanninga, og at det vert tematisert at borna skal ut i skular med ulike språk som hovudmål. Forskrift om rammeplan for barnehagelærarutdanninga må sikra at barnehagelærarutdanninga gjev studentane slik kompetanse.
I forskrift for rammeplan for grunnskulelærarutdanninga for 1. –7. trinn står det at kandidaten etter endt utdanning «mestrer norsk muntlig, norsk skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng». Det er likevel ei stor utfordring at studentane ikkje når desse måla gjennom utdanninga si og såleis har eit for svakt nynorsk fagspråk for yrkeslivet. Dette går igjen utover elevane si nynorskopplæring.
Kompetansekravet om å meistra nynorsk på ein kvalifisert måte i profesjonssamanheng ligg fast i forskrift for rammeplanen, men § 4 punkt 3 som seier at studieplanen skal skildra korleis utdanningsprogramma ved dei ulike utdanningsinstitusjonane legg til rette for ein progresjon i studentane sine kommunikasjonsferdigheiter – munnlege og skriftlege (bokmål og nynorsk), er føreslått stroken.
For at studentane skal oppnå den kompetansen som kompetansekravet i § 2 gjev uttrykk for, er det òg svært viktig at det er eit krav å skildra korleis studentane skal oppnå det. Difor må § 4 punkt 3 bli ståande, eller bli inkludert i eventuelle nye punkt.
I § 2 i rammeplanen står det skildra at eitt av læringsutbytta er at studenten “behersker norsk muntlig og skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng”. For at dette skal bli realisert i utdanninga, må § 4 punkt 3 må bli ståande. Dette er naudsynt for at kompetansekravet vert fylgt opp av dei enkelte institusjonane og for å dokumentera det, slik at andre kan gå inn og sjå kva som eigentleg blir gjort ved dei ulike utdanningsinstitusjonane.
I grunnskulelærarutdanninga for trinna 5–10 er det særleg viktig at korleis institusjonen sitt utdanningsprogram legg til rette for utvikling av studentane sine kommunikasjonsferdigheiter på nynorsk og bokmål, blir skildra i studieplanen, ettersom norsk ikkje er eit obligatorisk fag i denne utdanninga. Når norsk ikkje er obligatorisk, men studentane uansett skal ha den kompetansen som er skildra i § 2, må denne kompetansen sikrast i dei andre faga, og korleis dette blir gjort må skildrast i studieplanen.
Behovet for lærarar med god kompetanse i begge dei norske skriftspråka, vert endå større med ny opplæringslov som utvidar ungdomsskuleelevane sin rett til å gå i eigen nynorskklasse.
Sjølv om arbeidet med rammeplanane har som mål å gjera dei meir overordna, er framleis skildringar om nynorskkompetanse særleg viktige i desse styringsdokumenta. Nynorsk er særleg utsett for negative haldningar og utan formuleringar som sikrar at utdanningsinstitusjonane må sikra nynorskkompetansen til alle studentar, vil desse negative haldningane føra til at nynorsk ikkje blir inkludert i utdanninga.
Fleire studiar (t.d. Nordal, 2004; Jegteberg & Budal, 2021; Nordeide, 2022) peikar på at det er behov for betre nynorskopplæring i lærarutdanninga, og rammeplanane er sentrale for å få til eit slikt arbeid.
Studentar som går lektorutdanning 8–13 blir kvalifiserte til å jobba ved ungdomsskular og vidaregåande skular i heile landet. Det vil seia at dei er like fullt kvalifiserte til å undervisa elevar med nynorsk som hovudmål som elevar med bokmål som hovudmål. Forskrift om rammeplan for lektorutdanning inkluderer likevel ingen fastsetjingar om nynorskkompetansen til studentane og nemner faktisk ikkje språk i det heile.
Språk er ein særs viktig reiskap for læring i alle fag, og difor er det også heilt sentralt at lærarar i alle fag meistrar elevane sine eigne hovudmål, for å kunne undervisa, rettleia, vurdera og støtta arbeidet til elevane, uavhengig om det er nynorsk eller bokmål.
Også for studentane som utdannar seg for trinna 8–13 vil den nye opplæringslova stille høgare krav til nynorskkompetansen til studentane.
Praktisk-pedagogisk utdanning
Mange av dei som jobbar på ulike trinn i skulen i dag har praktisk-pedagogisk utdanning. Også dette er ei nasjonal utdanning som kvalifiserer lærarar til å jobba på skular i heile landet. Difor er det heilt sentralt at praktisk-pedagogisk utdanning sikrar nynorskkompetansen til studentane, jf. punktet om lektorutdanning. Forskrift om rammeplan må stille krav til studentane sin nynorskkompetanse, og det må vera krav om at studieplanen skal skildra korleis studentane skal oppnå den kompetansen.
Jegteberg, I. M. & Budal, I. B. (2022). Å padle i sirup og kjempe mot vindmøller: Fire lærarutdannarar om nynorsk i lærarutdanningane. Skriftkultur, 4, 129-156. https://doi.org/https://doi.org/10.23865/noasp.175
Nordal, A. S. (2004). Nynorsk i bokmålsland: ei gransking av undervisningspraksis og haldningar til nynorsk som sidemål i ungdomsskulen i Bærum (Arbeidsrapport nr. 161). Henta frå https://bravo.hivolda.no/hivolda-xmlui/bitstream/handle/11250/2558022/arb_161.pdf?sequence=1
Nordeide, B. I. (2022). "Jeg har aldri brukt nynorsk før". Målbryting, 13(2022), 53-76. https://doi.org/https://doi.org/10.7557/17.6196
Om Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa
Nynorsksenteret er eit ressurssenter for nynorsk i skulen og barnehagen, og me arbeider for god nynorskopplæring for alle. Senteret skal også vera rådgjevar for dei nasjonale utdanningsstyresmaktene. Lærarutdanningane er svært viktige for at nynorskopplæringa skal vera god for alle.
Nynorsk i lærarutdanningane
Overordna del av læreplanen peikar på at opplæringa skal sikra at elevane blir trygge språkbrukarar, at dei utviklar den språklege identiteten sin, og at dei kan bruka språk for å tenkja, skapa meining, kommunisera og knyta band til andre. For å oppnå slik kompetanse er ein avhengig av kompetente lærarar som meistrar både nynorsk og bokmål. Då er ein igjen avhengig av ei lærarutdanning som gjev lærarane den kompetansen, uavhengig av kva for type lærarutdanning ein gjennomfører.
Elevar som går på skule i ein skulekrins med nynorsk som hovudmål, har rett på å få opplæring på nynorsk i eiga gruppe og i alle fag frå 1.–7. klasse. Opplæringslova som vart vedteken 2. juni 2023 og trer i kraft frå skuleåret 24/25, utvidar retten til å få opplæring i eiga gruppe på eige språk i alle fag til å gjelde ut grunnskulen. Det vil seia at det er svært mange elevar som har rett til å få opplæring på nynorsk i alle fag, noko som òg krev at alle lærarar har kompetanse til å gje elevane den opplæringa dei har krav på.
Alle lærarar kjem til å møta elevar som skal læra nynorsk, anten som sidemål eller hovudmål. Det er difor viktig at lærarane har god språkkompetanse i begge skriftspråka. Lærarutdanningane har eit ansvar for å sørgja for at lærarstudentane har denne kompetansen når dei kjem ut i skulen. Lærarutdanningane kan ikkje gå ut frå at studentane har fått tilfredsstillande nynorskkompetanse gjennom åra på vidaregåande.
Lærarutdanningane utdannar lærarar for heile landet, og det må utdanningane spegla. Dette er ein sentral arena der ein kan modellera for komande lærarar korleis ein kan gje elevane ei god og tverrfagleg opplæring på begge skriftspråka i alle fag.
Rammeplanane for lærarutdanningane er eit viktig verktøy for å sikra at lærarar vert kompetente til å jobba kvar som helst i landet, anten det er i eit nynorsk- eller bokmålsområde. I fleire av rammeplanane for dei ulike lærarutdanningane finn me eit kompetansekrav som seier noko om kva for kompetanse studentane skal oppnå av ferdigheiter i nynorsk i løpet av studiet. I nokre av rammeplanane er det også peika på at studieplanane må seia korleis studentane skal oppnå slik kompetanse. Fleire studiar viser til at forskriftsformuleringane er viktig for at studentane ved dei ulike studiestadane faktisk får opplæring i nynorsk og nynorskdidaktikk i løpet av utdanninga si (t.d. Nordal, 2004; Jegteberg & Budal, 2021).
Barnehagelærarutdanninga
Rammeplan for barnehagen seier at dei eldste borna skal få oppleva at det er ein samanheng mellom barnehagen og skulen. Barnehagen skal leggja til rette for at dei eldste borna har med seg erfaringar, kunnskap og ferdigheiter som kan gje dei eit godt grunnlag og god motivasjon for å byrja på skulen, og bidra til at borna kan møta skulen med nysgjerrigheit og tru på eigne evner.
For at born som bur i nynorskområde, skal verta trygge nynorskbrukarar, er det viktig at dei får variert og god skriftspråkstimulering på nynorsk. Dette arbeidet bør vere ein del av bornas kvardag frå dei tek til i barnehagen, og det bør leggjast ekstra vekt på det i arbeidet med overgangen mellom barnehage og skule. Aktivitetane er leikprega og varierte og stimulerer talespråket i tillegg til at borna blir kjende med kva skrift er og kan brukast til. Slik bidreg barnehagen til å leggja eit trygt og godt grunnlag for den fyrste lese- og skriveopplæringa i skulen.
I dag er ofte det at borna skal vidare inn i skulesystemet og læra ulike skriftspråk ikkje tematisert i barnehagesamanheng. Det gjer at mange born som skal bli nynorskelevar, ikkje får den språklege førebuinga borna som skal bli bokmålselevar får. Då stiller dei ikkje likt på startstreken ved skulestart.
I forskrift om rammeplan for barnehagelærarutdanning er det krav til studentane om at dei skal meistra nynorsk på ein kvalifisert måte i profesjonssamanheng. Då er det viktig at skriftspråkstimulering er ein del av barnehagelærarutdanninga, og at det vert tematisert at borna skal ut i skular med ulike språk som hovudmål. Forskrift om rammeplan for barnehagelærarutdanninga må sikra at barnehagelærarutdanninga gjev studentane slik kompetanse.
I forskrift for rammeplan for grunnskulelærarutdanninga for 1. –7. trinn står det at kandidaten etter endt utdanning «mestrer norsk muntlig, norsk skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng». Det er likevel ei stor utfordring at studentane ikkje når desse måla gjennom utdanninga si og såleis har eit for svakt nynorsk fagspråk for yrkeslivet. Dette går igjen utover elevane si nynorskopplæring.
Kompetansekravet om å meistra nynorsk på ein kvalifisert måte i profesjonssamanheng ligg fast i forskrift for rammeplanen, men § 4 punkt 3 som seier at studieplanen skal skildra korleis utdanningsprogramma ved dei ulike utdanningsinstitusjonane legg til rette for ein progresjon i studentane sine kommunikasjonsferdigheiter – munnlege og skriftlege (bokmål og nynorsk), er føreslått stroken.
For at studentane skal oppnå den kompetansen som kompetansekravet i § 2 gjev uttrykk for, er det òg svært viktig at det er eit krav å skildra korleis studentane skal oppnå det. Difor må § 4 punkt 3 bli ståande, eller bli inkludert i eventuelle nye punkt.
I § 2 i rammeplanen står det skildra at eitt av læringsutbytta er at studenten “behersker norsk muntlig og skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng”. For at dette skal bli realisert i utdanninga, må § 4 punkt 3 må bli ståande. Dette er naudsynt for at kompetansekravet vert fylgt opp av dei enkelte institusjonane og for å dokumentera det, slik at andre kan gå inn og sjå kva som eigentleg blir gjort ved dei ulike utdanningsinstitusjonane.
I grunnskulelærarutdanninga for trinna 5–10 er det særleg viktig at korleis institusjonen sitt utdanningsprogram legg til rette for utvikling av studentane sine kommunikasjonsferdigheiter på nynorsk og bokmål, blir skildra i studieplanen, ettersom norsk ikkje er eit obligatorisk fag i denne utdanninga. Når norsk ikkje er obligatorisk, men studentane uansett skal ha den kompetansen som er skildra i § 2, må denne kompetansen sikrast i dei andre faga, og korleis dette blir gjort må skildrast i studieplanen.
Behovet for lærarar med god kompetanse i begge dei norske skriftspråka, vert endå større med ny opplæringslov som utvidar ungdomsskuleelevane sin rett til å gå i eigen nynorskklasse.
Sjølv om arbeidet med rammeplanane har som mål å gjera dei meir overordna, er framleis skildringar om nynorskkompetanse særleg viktige i desse styringsdokumenta. Nynorsk er særleg utsett for negative haldningar og utan formuleringar som sikrar at utdanningsinstitusjonane må sikra nynorskkompetansen til alle studentar, vil desse negative haldningane føra til at nynorsk ikkje blir inkludert i utdanninga.
Fleire studiar (t.d. Nordal, 2004; Jegteberg & Budal, 2021; Nordeide, 2022) peikar på at det er behov for betre nynorskopplæring i lærarutdanninga, og rammeplanane er sentrale for å få til eit slikt arbeid.
Studentar som går lektorutdanning 8–13 blir kvalifiserte til å jobba ved ungdomsskular og vidaregåande skular i heile landet. Det vil seia at dei er like fullt kvalifiserte til å undervisa elevar med nynorsk som hovudmål som elevar med bokmål som hovudmål. Forskrift om rammeplan for lektorutdanning inkluderer likevel ingen fastsetjingar om nynorskkompetansen til studentane og nemner faktisk ikkje språk i det heile.
Språk er ein særs viktig reiskap for læring i alle fag, og difor er det også heilt sentralt at lærarar i alle fag meistrar elevane sine eigne hovudmål, for å kunne undervisa, rettleia, vurdera og støtta arbeidet til elevane, uavhengig om det er nynorsk eller bokmål.
Også for studentane som utdannar seg for trinna 8–13 vil den nye opplæringslova stille høgare krav til nynorskkompetansen til studentane.
Praktisk-pedagogisk utdanning
Mange av dei som jobbar på ulike trinn i skulen i dag har praktisk-pedagogisk utdanning. Også dette er ei nasjonal utdanning som kvalifiserer lærarar til å jobba på skular i heile landet. Difor er det heilt sentralt at praktisk-pedagogisk utdanning sikrar nynorskkompetansen til studentane, jf. punktet om lektorutdanning. Forskrift om rammeplan må stille krav til studentane sin nynorskkompetanse, og det må vera krav om at studieplanen skal skildra korleis studentane skal oppnå den kompetansen.
Jegteberg, I. M. & Budal, I. B. (2022). Å padle i sirup og kjempe mot vindmøller: Fire lærarutdannarar om nynorsk i lærarutdanningane. Skriftkultur, 4, 129-156. https://doi.org/https://doi.org/10.23865/noasp.175
Nordal, A. S. (2004). Nynorsk i bokmålsland: ei gransking av undervisningspraksis og haldningar til nynorsk som sidemål i ungdomsskulen i Bærum (Arbeidsrapport nr. 161). Henta frå https://bravo.hivolda.no/hivolda-xmlui/bitstream/handle/11250/2558022/arb_161.pdf?sequence=1
Nordeide, B. I. (2022). "Jeg har aldri brukt nynorsk før". Målbryting, 13(2022), 53-76. https://doi.org/https://doi.org/10.7557/17.6196