Dato: 26.06.2025 Svartype: Med merknad Høyringssvar frå Vestnes kommune Behandla i formannskapet 10.06.2025 Votering: Innstillinga til kommunedirektøren vart samrøystes vedteke. Formannskapet sitt vedtak: Formannskapet vedtek høyringssvar til NOU 2025: 2 Samfunnsvern og omsorg slik det framgår i saksutgreiinga. Høyringssvar på NOU 2025: 2 Samfunnsvern og omsorg Kommunedirektøren si innstilling: 1. Formannskapet vedtek høyringssvar til NOU 2025: 2 Samfunnsvern og omsorg slik det framgår i saksutgreiinga. Saksopplysinger Bakgrunn: Justis- og beredskapsdepartementet og Helse- og omsorgsdepartementet oppnemnte i juni 2023 eit utval for strafferettslege reaksjonar og psykisk helse. Utvalget skulle mellom anna evaluere: - forvaringsordninga og dei strafferettslege særreaksjonane dom til tvungent psykisk helsevern og dom til tvungen omsorg. - korleis innsatte si helse best kan takast vare på under varetekt, straffegjennomføring og ved tilbakeføring til samfunnet. - ordninga med statleg finansiert prøvelauslating av personar dømd til forvaring til plassering i institusjon eller kommunal bueining. - vurdere om det er behov for nye modellar for langvarig, høgspesialisert, grensesettande omsorg under straffegjennomføring, tilbakeføring frå fengsel eller ved utskriving frå barnevernsinstitusjon eller døgnbehandling i spesialisthelsetenesta. - gjennomgå finansieringsordningane for særreaksjonane, og foreslå eventuelle nye løysingar. Utvalet leverte sin NOU 2025; 2 Samfunnsvern og omsorg til Justis- og beredskapsdepartementet og Helse- og omsorgsdepartementet 17. mars 2025. Departementa sendte NOUen ut på høyring 3. april 2025, med svarfrist 11. august 2025. Vurdering: Trass i at fleirtalet i utvalet sjølv peiker på at dei vurderingane og forslaga som presenterast i NOUen ikkje er tilstrekkeleg utgreidd, meiner Vestnes kommune at utvalet har gjort ein grundig jobb med eit svært komplekst mandat. NOUen er omfattande. Det gjer at Vestnes kommune ikkje tek stilling til alle tilrådingane frå utvalet, men har vald ut dei tilrådingane og konklusjonane som vi vurderer som mest vesentleg for vår kommune. I hovudsak er dette knytt til kapittel 27, 28, 29 og 30. Merknader til desse kapitla kjem under, men på generelt grunnlag er Vestnes kommune nøgde med at utvalet er så tydeleg på behovet for å bygge opp meir døgnkapasitet i psykisk helsevern slik at fleire kan få meir langvarig behandling i spesialisthelsetenesta. Kommunen er ikkje i tvil om at nedbygginga har ført til at fleire dømmast til tvungent psykisk helsevern og tvungen omsorg, i tett samvirke med at vilkåra for å beslutte tvungent psykisk helsevern vart stramma inn i 2017 og med endringane som vart gjort i straffeloven i 2020 knytt til dom til tvungen omsorg. Nedbygginga har også ført med seg ei urimeleg overføring av oppgåver og funksjonar frå spesialisthelsetenesta til kommunane, med den konsekvensen at fleire pasientar kun får kortvarige innleggingar i akuttpsykiatrien og færre får utgreiing og behandling av lengre varigheit. Terskelen for innlegging i psykisk helsevern er i dag svært høg, og dette bidreg etter vår vurdering klart til at det er vanskelegare å førebygge valdshendingar. Kommentarar til kapittel 27 (vurderingar og tilrådingar om forvaring): Refusjonsordninga opnar for at personar med lettare psykisk utviklingshemming og andre med tilsvarande funksjonsnivå som er dømd til forvaring, kan overførast til eit meir tilpassa miljø ute i kommunane. Ordninga er meint å gjelde tilfelle kor det er ein reell mogelegheit for at den dømde etter kvart vil kunne meistre eit liv i fridom ila. prøvetida, men mange lever i eit strengt sikkerheitsregime med liten progresjon i årevis. Utvalet spør seg om det er etisk at nokon domfelte med psykisk utviklingshemming blir i straffegjennomføring i svært mange år med forlenging av forvaringa. Dei peiker òg på ein del uklare moment ved ordninga og kor vidt ordninga er effektiv bruk av ressursane. Vestnes kommune er samde i at forholdet mellom kapittel 9 i helse- og omsorgstenesteloven og reglane for etablering av butiltak under refusjonsordninga er uklare, særleg knytt til kven som har ansvaret for å sikre at tilsette har riktig kompetanse og som har mynde til å iverksette kontrolltiltak. Kommunen støttar tilrådinga om betre regulering av mynde og ansvar knytt til domfelte i refusjonsordninga dersom ordninga skal vidareførast. Organiseringa av butiltaka er ofte kompleks og krev mykje koordinering, då det i mange tilfelle er private aktørar som driftar tiltaket fordi kommunane sjølv ikkje har eigna institusjonsplass eller bustad. Kommentarar til kapittel 28 (vurderingar og tilrådingar om særreaksjonane): Personar som var utilreknelege på tidspunktet for ei straffbar handling kan ikkje straffast, men kan dømmast til dom til tvungent psykisk helsevern og dom til tvungen omsorg. Vestnes kommune meiner som utvalet at overgangen mellom dagens døgnplassar i spesialisthelsetenesta og butiltak ute i kommunane er for stor. Vår erfaring er at spørsmål om overføring frå spesialisthelsetenesta kjem vesentleg raskare på dagsorden no enn før, på grunn av for få døgnplassar i psykisk helsevern. Det gjeld både domfelte i særreaksjonane, men også for mange andre med alvorlege psykiske lidingar, i særleg grad for pasientar som vert overført til tvungent psykisk helsevern utan døgnopphald (TUD). Det er ikkje uvanleg at det er usemje mellom spesialisthelsetenesta og kommunane om den dømte er klar for overføring til bustad i ein kommune, og kor vidt behovet for tiltak som gjeld samfunnsvernet er for stort. Kommunen opplever at spesialisthelsetenesta i nokon grad stiller urealistiske foventningar om innretninga av bustad og tenester for domfelte, knytt til tilgang til personale og døgnbemanning, behov for tilsyn, kontroll og atferdsbegrensing. Kommunen opplever vidare at det skal svært mykje til for at ein domfelt utan døgnopphald overførast tilbake til døgninstitusjon sjølv om det skulle vise seg at det er behov for sterkare samfunnsvern knytt til pasienten. Resultatet er at kommunane i dag må busette personar som vi opplever å ikkje ha kompetanse, ressursar eller relevant lovverk for å handtere. Eit typisk scenario kan vere ein pasient med psykoseliding som under behandling vert symptomfri, men ved utskriving frå sjukehus rusar seg og vert psykotisk igjen og då igjen kan vere til fare for seg sjølv og andre. Mange av desse pasientane må vere i ein døgninstitusjon sjølv om vidare behandling i slik institusjon ikkje er naudsynt på bakgrunn av helsemessige årsaker, men av omsyn til samfunnsvernet. For kommunane er det ei svært stor økonomisk belastning å etablere eit bustadtilbod med dei kommunale tenestene som ein domfelt og andre pasientar under tvungent psykisk helsevern kan ha behov for. Særleg for små og mellomstore kommunar er den økonomiske belastninga uhandterleg, då denne typen kommunar ikkje har eit like differensiert bustadtilbod som det storby-kommunane har etablert. Generelt er det vanskelig for kommunene å rekruttere og behalde ulike typer fagkompetanse, ikkje minst innan helse- og omsorgstenester. For brukarar kor valdsrisikoen er høg eller uavklart, betyr dette ofte at fleire må vere på jobb samstundes. I ambulant og oppsøkande oppfølging betyr det at det er behov for to ved besøk hjå brukarar i målgruppa. I bustad 2:1. Utvalet har drøfta fleire alternative løysingar på utfordringane med overgangen mellom døgnopphald i psykisk helsevern og busetting i kommunane. Eit av alternativa dei har drøfta er om kommunane bør få ei større oppgåve med å ivareta personar under tvungent psykisk helsevern som ikkje treng behandling i døgninstitusjon i spesialisthelsetenesta, med nye heimlar for bruk av tvang og eit tydeleg definert ansvar. Vestnes kommune meiner dette er ei svært dårleg løysing. Kommunane bør ikkje ha heimel til bruk av tvang mot personar med alvorlege psykiske lidingar. Kommunale helse- og omsorgstenester skal i all hovudsak basere seg på at innbyggarane frivilleg ønsker å motta desse. Handtering av valdsrisiko og sikkerheit i kommunal samanheng har heilt andre rammer både fysisk og juridisk. Sikkerheit forvaltast gjennom mellommenneskelege relasjonar, utan heimel til å avgrense områder, drive ruskontroll, bruke fysiske hindringar, begrense livsførsel eller bruke overvåking. Ei anna løysing utvalet skisserer, er utvikling av differensierte former for døgnopphald og butrening i spesialisthelsetenesta for ein betre overgang mellom døgnopphald og bustad i ein kommune, som til dømes rehabiliteringstilbod, overgangsbustader, ambulante sikkerhetsteam, samt sikkerheitsbustad, jf. oppdrag som allereie er gitt til dei regionale helseføretaka, og kor Helse Midt-Norge har beslutta å etablere ein pilot for sikkerhetsbustad i regi av Regional sikkerhetsavdeling. Vestnes kommune støttar at psykisk helsevern utviklar meir differensierte former for døgnopphald og butrening i spesialisthelsetenesten, dette har kommunane ønska seg i mange år. Det er viktig at det setjast av nok midlar til å få gjennomført dette, i tråd med Overordnet plan for sikkerhetspsykiatri. Etablering av overgangsbustader i regi av spesialisthelsetenesta vil gje betre mogelegheit for å kartlegge korleis pasientar fungerer i kvardagen under større fridom enn det som er mogeleg i ein sengepost. I tillegg kan kommunane då verte kjent med pasienten som ei førebuing før utskriving. Vi ser også behov for regionale tverrfaglige team som kan bistå kommunar ved utskriving av pasientar med valds-/drapshistorikk, gjere risikovurderingar og følgje opp kommunen i minst eit år etter utskriving. Utvalet peiker på at det i dag ikkje er nokon sikkerheitspsykiatriske tilbod som ivaretek barn med alvorlege psykiske lidingar og voldsproblematikk. Vestnes kommune støttar at det etablerast eit eige utgreiings- og behandlingstilbod i spesialisthelsetenesta spesifikt retta mot barn og unge under 18 år. Særleg viktig er det å få utvikla ambulante tilbod i samarbeid mellom tenestene. Vidare er kommunen nøgd med at utvalet er så tydeleg på at spesialisthelsetenesta bør styrke kvaliteten på vurderingane av valdsrisiko særskilt knytt til personar med dom til tvungent psykisk helsevern og tvungen omsorg, mellom anna gjennom å innhente informasjon frå pårørande, kommunar og andre aktørar, men òg gjennom at valdsrisikovurderingar alltid må sjåast i samanheng med miljøet pasienten skal skrivast ut til. Dette gjerast i liten grad i dag når psykisk helsevern gjer vurderingar av pasientar si samtykkekompetanse. Også i kommunane er det behov for å styrke kompetansen på valdsrisikovurderingar og samtykkekompetanse. Vestnes kommune er også positiv til ei utgreiing eller undersøking om korvidt rettssikkerheita for domfelte til tvungent psykisk helsevern utan døgnopphald er tilstrekkeleg ivareteke når dei bur i kommunale eller private butiltak. Kommentarar til kapittel 29 (forslag om nye overgangsbustader og sikkerheitsbustader for betre ivaretaking av samfunnsvernet og den enkelte): Utvalget ser behov for institusjonelle endringar for personar innenfor særlig to gruppar: i. Domfelte og andre pasientar under tvungent psykisk helsevern som ikkje treng å vere i sjukehus, men som kommunane ikkje kan ivareta på ein måte som sikrar samfunnsvernet. Her tilrår utvalet at det etablerast små eller mellomstore bustadliknande institusjonar i regi av spesialisthelsetenesta, som overgangsbustader eller «sikkerheitsbustader». Føremålet med tiltaket vil vere å frigjere plasser i dagens døgninstitusjonar i psykisk helsevern, og å redusere faren for at det overførast pasientar til busetting i ein kommune som representerer ein for stor sikkerheitsmessig risiko, eller på andre måtar er for krevjande til at kommunen kan ivareta dei. Kommentar: Kommunen er positiv til dette, og meiner at psykisk helsevern har dei beste føresetnadene til å sikre god samanheng mellom verksemda i dagens døgninstitusjonar og desse nye bustadene. Det er viktig å få ei finansieringsordning som gjer at kommunane ikkje ber ein urimeleg stor del av kostnadene. ii. Personar med psykisk utviklingshemming eller ein liknande tilstand med ei psykisk funksjonsnedsetting, og som har særleg valdsproblematikk. Denne gruppen kan omfatte både domfelte med psykisk utviklingshemming som gjennomfører fengselsstraff eller forvaring, domfelte til ein særreaksjon, og personar som ikkje er underlagt ein strafferettsleg reaksjon. Her tilrår utvalet at det etablerast overgangsbustad for habilitering i regi av spesialisthelsetenesta og meiner at dette vil kunne redusere behov for særreaksjonar. Kommentar: Forslaget støttast. Vår vurdering er at dette truleg vil vere meir kostnadseffektivt. Kommunen går heller ikkje imot utgreiing av lovverk for å kunne tvangsinnlegge personar med psykisk utviklingshemming eller liknande tilstand utan at det føreligg dom om forvaring eller særreaksjon. Også dette er ei krevjande gruppe for kommunane å ivareta. Utvalet stiller vidare spørsmål ved om alle kommunar har dei naudsynte føresetnadene og kompetanse til å ta ansvar for, eller samhandle om, ivaretaking av personar dømt til ein særreaksjon. Svaret er etter vår vurdering eit klart nei. Mange kommunar løyser i nokon grad oppgåva med å etablere og drifte bustad ved å kjøpe tenesta frå ein privat leverandør. Tilsvarande er domfelte til tvungen omsorg i om lag halvparten av tilfella busett i regi av ein privat leverandør, anten etter oppdrag frå kommunen, eller på grunnlag av avtale direkte mellom Fagenheten for tvungen omsorg og leverandøren. Det er ei stor utfordring at mange kommunar ikkje har eigna bustader til å busette denne målgruppa, Vestnes kommune inkludert. Det går på utforming av bustadene, bygningsmessige moment og mogelegheita for tilsette til å ta omsyn til samfunnsvern og den enkelte brukar si helse. Det er ønskeleg at støtteordningar knytt til bustadbygging i større grad tilpassast små og middelstore kommunar sitt handlingsrom. Mindre kommunar har ofte høgare kostnader per brukar. Større kommunar har oftare samlokaliserte bustader og bufellesskap med personalbase, samt eit breiare tenestetilbod knytt til psykisk helse og rus. Kommentarar til kapittel 30 (finansiering av særreaksjonane): Utvalet peiker på fire alternative finansieringsløysingar for særreaksjonane: 1. Finansieringsmodellen for dom til tvungen omsorg vert lik finansieringsmodellen for dom til tvungent psykisk helsevern 2. Finansieringsmodellen for dom til tvungent psykisk helsevern vert lik finansieringsmodellen for dom til tvungen omsorg 3. Finansieringsmodellane tilpassast slik at dei vert likare 4. Det etablerast éin ny felles finansieringsmodell som bygger på andre premiss enn begge dei noverande modellane Kommentar: Vestnes kommune vurderer at alternativ 1 bør utelukkast. Modellen for finansiering av dom til psykisk helsevern fungerar ikkje godt nok i dag. Eigenandelen vert urimeleg høg for ein del type brukarar, og ordninga med ressurskrevjande brukarar er lite treffsikker her. Til dømes vert kommunane trekt for tilskot dersom ein person for ein periode vert lagt inn i institusjon, medan kommunen har dei same lønsutgiftane. Nokre brukarar vil ikkje ein gang utløyse refusjon frå staten. Hoveddelen av kommunane sine meirkostnader på grunn av valdsrisiko er knytt til ekstra bemanning. I tillegg er det ofte ekstra kostnader når kommunen må kjøpe butilbud eller andre tenester frå eksterne. Dei årlege kostnadane per brukar kan bli mange millionar kroner, særleg i tilfelle der det er behov for kjøp av bu- og tenestetilbod med tett bemanning. Det er difor behov for å sjå på både innslagspunktet i ordninga med ressurskrevjande tenester og kva kostnader som kan telje med i utrekninga. Alternativ 2 er meir prinsipielt riktig. Dom til tvungen omsorg er ikkje definert som ei kommunal oppgåve, og er difor basert på eigne avtaler og ei eiga statleg finansieringsordning, då Stortinget ved innføringa av dom til tvungen omsorg la til grunn at det ligg utanfor kommunane sitt naturlege ansvarsområde å vere ansvarleg for ein idømt reaksjon som skal vere eit alternativ til straff. Det er eit stort paradoks at dei to særreaksjonane dom til tvungent psykisk helsevern og dom til tvungen omsorg har ulike finansieringsmodellar. Kommunane finansierer dom til tvungent psykisk helsevern med eigne midlar i utstrakt grad, i den delen av forløpet som gjennomførast i kommunen, i tillegg til at kommunane kan søke Helsedirektoratet om tilskot for særleg ressurskrevjande helse- og omsorgstenester til enkeltmottakarar, som berre inneber ein delvis refusjon av direkte lønsutgifter. Denne skilnaden vert endå meir paradoksal når ein tek i betraktning endringa i straffeloven i 2020, som førte med seg at dom om tvungen omsorg no kan idømmast også andre enn personar med psykisk utviklingshemming, som til dømes personar med symptomtunge psykiske lidingar, demens, Alzheimer, hjerneskade og autismeforstyrringar. Resultatet av dette har vore ei kraftig auke i talet nye dommar til tvungen omsorg etter 2020, og at målgruppa for dei to særreaksjonane no i vesentleg større grad overlappar. Domstolane kan i stor grad velje den av særreaksjonane som vurderast å vere til den dømtes beste, og har i aukande grad også nytta såkalte «konverteringsdommar» frå dom til tvungent psykisk helsevern til dom til tvungen omsorg, dels begrunna med at staten og dei regionale helseforetaka dekker alle utgiftar for personar på dom til tvungen omsorg. Det er vanskeleg å vurdere korleis alternativ 3 og 4 vil slå ut i praksis, då forslaga frå utvalet er for lite konkrete. Vestnes kommune er positiv til vidare utgreiing av alternativ 4. Justis- og beredskapsdepartementet Helse- og omsorgsdepartementet Til høringen Til toppen <div class="page-survey" data-page-survey="133" data-page-survey-api="/api/survey/SubmitPageSurveyAnswer" data-text-hidden-title="Tilbakemeldingsskjema" data-text-question="Fant du det du lette etter?"
